http://www.torbath.ac.ir/sites/default/files/A4.pdf
سرکار خانم مریم اکبری، دبیر انجمن علمی منابع طبیعی
با نهایت تأسف در گذشت پدر گرامیتان را تسلیت عرض نموده و از خداوند متعال برای آن مرحوم رحمت وغفران و برای شما طول عمر مسئلت داریم.
همزمان با هفته پژوهش کارگاه هایی با عناوین آشنایی با قابلیت های نرم افزار Google Earth و منابع طبیعی، فرصت ها و چالش ها توسط گروه مرتع و آبخیزداری برگزار گردید.
برف بهجهت اینکه آب جامد محسوب میشود، منبع بسیار مهمی برای تأمین آّب آشامیدنی بهشمار میرود. برف به خاطر اینکه رفتهرفته به آب تبدیل میشود اهمیت بیشتری نسبت به باران دارد. چون برف محتوی مقدار زیادی هواست، رسانای ضعیفی برای گرما شناخته میشود. بههمین علت پوششی از برف میتواند سبزیهای در حال خواب مزارع را محافظت کند و یا از درختان در مقابل سرمای بیش از حد نگهداری کند و اسکیموها را در کلبههای برفی امان دهد. در حقیقت برف بزرگترین پشتوانه بر زندگی بشر در زمینهٔ آبیاری و کشاورزی است.
تا جایی که تاریخ نشان میدهد اولین تجارب آب شناسی مربوط به سومریها و مصریها در منطقه خاورمیانه است بطوری که قدمت سد سازی روی رودخانه نیل به 4000 سال قبل از میلاد مسیح میرسد در همین زمان فعالیتهای مشابهی در چین نیز وجود داشته است. از بدو تاریخ تا حدود 1400 سال بعد ازمیلاد مسیح فلاسفه و دانشمندان مختلفی از جمله هومر طالس ، افلاطون ، ارسطو و پلنی در مورد سیکل هیدرولوژی اندیشههای گوناگونی ارائه کردهاند و کم کم مفاهیم فلسفی هیدرولوژی جای خود را به مشاهدات علمی دادند
با پیشرفت تمدنها استفاده از آب نیز شکل تازه ای به خودگرفت به طوری که در بسیاری از زمینه ها ، از کشاورزی گرفته تا صنعت و از همه مهمتر تولید انرژی از آب استفاده می شود و امروزه دسترسی به آب کافی و با کیفیت مناسب در زمان و مکان مناسب مد نظر می باشد و هر گونه کمبود آب را مانعی در جهت توسعه پایدار می داند به همین دلیل هر ساله سرمایه های زیادی برای توسعه منابع آب و طرحهای مرتبط با آن مثل سدسازی و احداث شبکه های آبیاری و زهکشی ، آبخیزداری ، مهار سیل و تغذیه آبهای زیرزمینی انجام می دهند.
جهت مشاهده بقیه متن به ادامه مطلب رجوع کنید
فرسایش چیست؟؟؟؟
فرسایش كه به آلمانی Abtrage و به فرانسه و انگلیسی Erosion گفته می شود، از كلمه لاتین گرفته شده و عبارت است از فرسودگی و از بین رفتن مداوم خاك سطح زمین ( انتقال یا حركت آن از نقطه ای به نقطه دیگر در سطح زمین) توسط آب یا باد. از آغاز پیدایش كره زمین، باد و باران قشر سطحی آن را شسته یا از جا كنده و اجزای آن را از نقطه ای به نقطه دیگر حمل كرده است. به این تریتب بستر نهرها، مخروط افكنه ها و دلتای رودخانه ها بعضی از چاله ها و خلاصه تپه های شنی به وجود آورده و در نتیجه سطح زمین تدریجا دچار تغییر شكل شده است. فقط در سایه حمایت پوشش نباتی (درختان یا سایر گیاهان انبوه) بوده كه فرسایش بسیار كند شده و تعادلی در تشكیل و فرسایش خاك ایجاد گردیده است. این تعادل مساعد كه تحت تأثیر شرایط طبیعی حكمروا شده بود، از زمانی كه بشر زمین را به منظور تهیه محصول و بدست آوردن غذا و دیگر مایحتاج خود، مورد كشت و زرع قرار داد یا از آن به عنوان مرتع استفاده كرد، بر هم خورد و زمینها در معرض فرسایش شدید و سریع قرار گرفت.
انواع فرسایش:
1)فرسایش آبی
2)فرسایش بادی
فرسایش آبی توسط آبهای زیرزمینی
فرسایش بادی
فرسایش آبی چیست؟
فرسایش آبی عبارتست از جداسازی، جابجایی و از بین رفتن مواد خاک توسط آب. این فرآیند ممکن است به شکل طبیعی انجام گیرد و یا اینکه توسط فعالیتهای انسان تشدید گردد. شدت فرسایش ممکن است از خیلی آهسته تا خیلی سریع بسته به خاک و شرایط آب و هوایی و محیطی متغیر باشد.
فرسایش آبی مسیری را در سطح زمین می شوید. رسوبات ناشی از فرسایش در هر نقطه ای جایی که سرعت حرکت آب کند می شود، (پشت گیاهان، مناطق تخت) مثل رودخانه ها، دریاچه ها و مخازن ته نشین می شود.
انواع فرسایش آبی:
1. فرسایش بارانی
2. فرسایش ورقه ای یا صفحه ای
3. فرسایش بین شیاری
4. فرسایش شیاری
5. فرسایش خندقی
6. فرسایش سیلابی
7. فرسایش بدلند
8. فرسایش تونلی
9. فرسایش توده ای
10. فرسایش پاسنگی یا ستونی
11. فرسایش درونی یا عمومی
12. فرسایش شبه کارستی یا شیمیایی
13. فرسایش گلخرایی
14. فرسایش حاصلخیزی
15. فرسایش ساحلی
16. فرسایش مکانیکی یا فرسایش ناشی از عملیات خاکورزی
17. فرسایش کنار رودخانه ای
انواع سدها
سدهای خاکی:
سدهای خاکی مصالحشان را از همان منطقه احداث و یا نواحی نزدیک تأمین می کنند، و اصولاً دارای هسته رسی می باشند. رس بر اثر تماس با آب مانع نفوذ و انتقال آب و رطوبت می گردد و مانند نوعی عایق رطوبتی عمل می کند . اگر عمده مصالح تشکیل دهنده سد خاکی یکسان باشند ، سد را همگن می گویند و در غیر اینصورت ناهمگن. اگر کل سد خاکی از رس باشد سد خاکی همگن است ، اما اگر هسته مرکزی سد رس باشد و دور هسته مرکزی را با سنگهای دانه درشت پر کرده باشند ، سد غیر همگن محسوب می شود. از نظر تحلیل و آنالیز این نوع سدها بسیار حساس می باشند و در عین حال از نظر اجرا و پیاده سازی ساده تر می باشند.اجرای این سد در رودخانه های عریض ساده تر است. مصالح این سد اعم از ریز دانه و درشت دانه بایستی در دسترس باشد. این سدها برای زمینهایی نامناسب از نظر مقاومت مناسب ترین نوع سد می باشند.
.jpg)
سدهای سنگریزه دار:
این سدها خودبخود غیر همگن می باشند و حتماً باید یک بافت آب بند در مرکز آن قرار گرفته باشد. شکل این سدها درست مانند سد ناهمگن خاکی با هسته رسی می باشد با این تفاوت که در مرکز سد به جای رس از سنگریزه نفوذ ناپذیر استفاده می شود و در دور تا دور سد سنگریزه های درشت تر ریخته می شود. در برخی موارد رویه سد را به جای سنگریزه با بتن می پوشانند که در آنصورت دیگر نیازی به هسته آب بند نمی باشد. اینگونه سدها اغلب از نوع بلند می باشند. این نوع سد در برابر زلزله بسیار مقاوم هستند. سنگهای ریخته شده برای سد بایستی خاصیتهایی از قبیل جذب کم آب، سایش کم، مقاومت فشاری بالا و در برابر سرد و گرم شدن مقاومت خوبی داشته باشند.
.jpg)
.jpg)
سدهای بتنی وزنی:
این سدها عمدتاً کوتاه هستند و ارتفاع آنها بین ۱۵ تا ۲۰ متر می باشد، این سدها به دلیل وزن زیادی که با بتن برای آن بوجود می آورند بر اثر فشار آب حرکت نمی کند و از جای خود تکان نمی خورد. در این نوع سد سرریز شدن آب مشکلی ایجاد نمی کند. این سدها در دره های عریض ساخته می شوند. این نوع سد در برابر تغییر درجه حرارت نیز هیچگونه حساسیتی ندارد.
سدهای بتنی قوسی:
این سدها معمولاً در دره های باریک با شیب زیاد و از جنس سنگ اجرا می گردد و می تواند دو قوسی نیز باشند و در راستای عمودی و افقی دره دو حالت قوس داشته باشند. حسن این سدها این است که اگر به هر علتی در بدنه آنها ترک ایجاد شود خود نیروی فشار اعمالی از جانب آب پشت سد باعث هم آمدن این ترکها ( ترکهای حرارتی) می شود.
سدهای بتنی پشت بند دار:
سدهای پشت بند دار از نوع بلند هستند و باعث جلوگیری از خمشهای زیاد در بتن می شوند و برای تصور آن می توان اینگونه آنرا تشبیه کرد که دیواری بلند را که دارای پی در زمین است با تیرچه هایی در پشت آن نیز محکم نگه داشته شود تا فرو نریزد.
.jpg)
سدهای لاستیکی:
این سدهای اغلب بر روی رودخانه های فصلی زده می شود و این سدها از جنس لاستیک می باشند که در زمان مورد نیاز این سدها را از باد پر می کنند و این عمل باد کردن حجم سد را بالا می برد و سد مانع عبور آب می گردد. از این نوع سد که کوتاه نیز می باشد در شمال کشور خودمان نیز وجود دارد.
.jpg)
از نظر فنی برای ساختن یک سد می بایست مراحلی سپری شود تا ساختن یک سد آغاز گردد ، هر کدام از این مراحل را یک فاز می نامند به شرح ذیل:
انواع سدها از نظر کاربرد
سدهای مخزنی:
به منظور ذخیره آب برای تأمین مصارف شرب، کشاورزی و صنعت احداث می گردد.حجم مخزن این سدها بسیار بزرگ است.این نوع سدها شامل سدهای بتنی دو قوسی و بتنی وزنی و سدهای خاکی می شوند.
سدهای تنظیمی:
هدف از ساخت این سدها تنظیم دبی ثابتی برای رودخانه می باشد.این نوع سدها در پائین دست سدهای مخزنی بزرگ احداث می گردند.ارتفاع آنها کم و میزان حجم آبی که در آن ها ذخیره می شود، کم می باشد.جنس این سدها اکثرا بتنی با حاشیه های سنگریزه ای می باشد.
سدهای انحرافی:
برای منحرف کردن آب مورد استفاده قرار می گیرند،این سدها در مسیر رودخانه ها احداث می گردند و با افزایش هد آب باعث سوار شدن آب بر زمین های مجاور می گردد.همچنین از این سدها برای منحرف کردن آب قبل و بعد از محل های ساخت سدهای بزرگ استفاده می شود.
سدهای رسوبگیر:
این نوع سدها دارای ارتفاع کمی می باشد و جنس آنها بتن و سنگ می باشد.هدف ازاین سدها برای جلوگیری از ورود رسوبات به داخل سدهای بزرگ می باشد و قبل از این سدها احداث می شوند.
سازه های وابسته به سد
پی ها وتکیه گاهها:
از ارکان بسیار مهم سدها می باشند که نیاز به پایداری در طول ساخت و بهره برداری دارند.
اگرچه اغلب سدهای بتنی چه از نوع وزنی و پایدار و چه از نوع قوسی بر روی بسترهای سنگی مقاوم ساخته می شوند، ولی نیاز به کنترل مخصوصا مقاومت لغزشی و تراوشی دارند
سدهای بتنی قوسی نیاز به پی و تکیه گاههای مقاوم دارند و سدهای بتنی وزنی باید از نظر پی مقاوم باشند ولی اهمیت پی و دیواره در سدهای خاکی بسیار کمتر می باشد.
گالری ها، اتاقک ها و شفت ها:
این سازه ها جهت حفاری ، تزریق،جمع آوری زهکش ها، نصب و راه اندازی و نگهداری وسایل جنبی در سدها به کار می روندو قسمتی از ساختمان سد می باشند.
پائین ترین گالری در دیواره سد که عموما در داخل پی قرار دارد، گالری زهکش نامیده می شود و کلیه آبهای نشتی و زه ابهای خروجی از زهکش ها وارد این گالری می شود و سپس از آن تخلیه می گردد.
سریزها:
سریزها سازه های تنظیم کننده مانند دریچه ها و سازه های آرام کننده جریان مانند حوضچه آرامش از تاسیسات وابسته به سد هستند و در سدهای بتنی عموما بر زاویه پائین دست بدنه سد قرار می گیرند.
تخلیه کننده ها :
جهت انتقال آب از دریاچه سد به پائین دست آن به کار می روند و اجزاء آن عبارتند از:
کانل ورودی، آبراه، اتاقک دریچه، شوت و سرسره و انرژی گیر
از سازه های وابسته به سد هستند که کنترل رفتار و اطمینان از عملکرد آن در رفتار سد بسیار مهم است.
دریچه ها:
تمام دریچه ها و شیر آلات نصبی از تاسیسات وابسته به شمار می روند.
نیروهای وارد بر سد:
به درخت نگاه کن...
قبل از اینکه شاخه هایش زیبایی نور را لمس کند
ریشه هایش تاریکی را لمس کرده...
گاه برای رسیدن به نور،باید از تاریکی ها گذر کرد...
**********
گمشده این نسل،اعتماد است نه اعتقاد
اما افسوس
نه بر اعتماد ،اعتقادیست
و نه بر اعتقاد، اعتماد
**********
منتظران بدانند
اگر قرار است با آمدن آفتاب بیدار شویم
نمازمان قضاست
**********
نعره هیچ شیری
خانه چوبی را خراب نمیکند
**********
لبخند بزن!
بدون انتظار پاسخی از دنیا ،
بدان روزی دنیا انقدر شرمنده می شود
که به جای پاسخ لبخند ،
با تمام سازهایت می رقصد ...
**********
**********
**********
بیشتر مردم منتظر فرا رسیدن سال نو هستند
تا دوباره به عادت های کهنه مشغول شوند
(پائولو کوئلیو)
**********
بخشودن کسی که به تو بدی کرده
تغییر گذشته نیست، تغییر آینده است
(گاندی)
**********
در جهان تنها دو گروه از مردم هستند که هرگز تغییر نمییابند:
برترین خردمندان و پستترین بیخردان!
ارنست همینگوی
**********
ما همیشه
یا جای درست بودیم در زمان غلط
یا جای غلط بودیم در زمان درست
و همیشه، همینگونه همدیگر را از دست داده ایم . . .
(مون پالاس پل استر)
**********
عامل کلیدی تمام موفقیتها “عمل کردن” است . . .
(پابلو پیکاسو)
**********
ﺩﺷﻤﻨﯽ ﮐﻪ ﺻﺎﺩﻗﺎﻧﻪ ﮐﯿﻨﻪ ﻭﺭﺯﯼ ﮐﻨﺪ ﺭﺍ ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻣﯿﺪﻫﻢ
ﺑﻪ ﺩﻭﺳﺘﯽ ﮐﻪ ﻣﺨﻔﯿﺎﻧﻪ ﺗﺤﻘﯿﺮﻡ ﮐﻨﺪ . . .
**********
قدرت، جاذبه مرد و جاذبه، قدرت زن است!
**********
چیزی بدتر از آن نیست که شخصی به هنگام بدبختی
روزگار خوشی را به یاد بیاورد . . .
(ژان کریستف – رومن رولان)
**********
وقتی انسان آنقدر ثروتمند شد که بتواند هر چه دلش میخواهد بخرد
میبیند معدهاش بیمار است و همه چیز را هضم نمیکند . . .
(شاتو بریان)
**********
ﺍﮔﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﯾﮏ ﻣﺮﺩ ﺁﻣﻮﺯﺵ ﺩﻫﯿد
در بهترین حالت ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﯾﮏ ﻣﺮﺩ ﺁﻣﻮﺯﺵ ﺩﺍﺩﻩﺍﯾﺪ
ﺍﻣﺎ ﺍﮔﺮ ﺑﻪ ﯾﮏ ﺯﻥ ﺁﻣﻮﺯﺵ ﺩﻫﯿﺪ
ﺑﻪ ﯾﮏ ﻧﺴﻞ ﺁﻣﻮﺯﺵ ﺩﺍﺩﻩﺍید . . .
(بریگم یانگ)
**********
انسان تا وقتی فکر میکند نارس است، به رشد و کمال خود ادامه میدهد
و به محض آنکه گمان کرد رسیده شده است دچار آفت میشود . . .
**********
شادی را ” تقسیم” خوبی را “تفهیم” و عشق را “تقدیم” کن . . .
**********
نه آن باش که از تو سیر شوند
نه آن باش که بر تو شیر شوند . . .
**********
در قبول دست های مهربان تردید نکنید
گاهی همین دست ها تا آخر عمر برایتان گرم میمانند . . .
**********
چیزی که سرنوشت انسان را می سازد
“استعدادهایش” نیست
“انتخابهایش” است . . .
**********
حسرت واقعی را آن روزی میخوری
که میبینى به اندازه سن و سالت زندگى نکرده ای . . .
**********
یک گرم عمل از یک تن نظریه با ارزش است . . .
(فردیش انگلس)
**********
وقتی قدرت انتقام را داری
“گذشت” بالاترین درجه عقل توست
و “انتقام” اولین نشانه ضعفت . . .
**********
کسی که اعتقاد دارد دیگران باید مشکلاتش را حل کنند
همانند کسی است که برای گذر از رودخانه منتظر است تا آب آن خشک شود . . .
**********
زندگی، اتفاقِ نادریست که برای بعضی از زنده ها می افتد . . .
**********
یک قاصدک کوچک صلح هم اگر باشید
ماموریتتان ارزشمدنتر از یک سفیر کبیر جنگ است . . .
**********
قهر که می کنید مراقب فاصله ها باشید
بعضی ها همین حوالی منتظر جای خالی برای نشستن میگردند . . .
**********
پسرم میپرسد:
چرا باید ریاضی بخوانم؟
دلم میخواهد بگویم لازم نیست
بی خواندن هم خواهی دانسـت دو تکه نان
بیش از یک تکه است . . .
(برتولت برشت)
**********
وقتی زندگی 100 دلیل برای گریه کردن به تو نشان میده تو 1000 دلیل برای خندیدن به اون نشون بده
چارلی چاپلین
**********
هر اقدام بزرگ ابتدا محال به نظر می رسد.
**********
گاهى خدا درها را میبندد و پنجره ها را قفل میکند؛
زیباست که فکر کنیم شاید بیرون طوفان مى آید و خدا میخواهد از ما محافظت کند
**********
وقتى به آفتاب پشت میکنى، چیزى جز سایه خودت نمى بینى
**********
اگه از دست دادن چیزى انقدر برات سخته که از دنیا سیرت میکنه؛
سعى کن که اصلا به دستش نیارى
**********
تصمیم خداوند از قدرت درک ما خارج است، اما همیشه به سود ماست.
**********
افسوس گذشته و ترس از آینده،
دزدهای دوقلویی هستند که لذت زمان حال را از ما میدزدند
**********
هرقدر هم در یک جاده عوضی رفته باشی برگرد.
برترین نوع ایمان آن است که بدانى هر جا هستى خدا با توست
حضرت محمد (ص)
**********
نبردهای زندگی همیشه به نفع قویترین ها پایان نمی پذیرد
بلکه دیر یا زود برد با آن کسی است که بردن را باور دارد
**********
به غیر از خدا، به هر آنچه امید داشته باشی، خدا از همان چیز ناامیدت می کند.
**********
یا سخنی داشته باش دلپذیر، یا دلی داشته باش سخن پذیر . . .
**********
کسی که ندای درونی خود را می شنود، نیازی نیست که به سخنان بیرون گوش فرا دهد.
**********
حماقتهایی هستند که با یادآوری آنها میخندیم
و این حماقتها دردآورترین خاطرات زندگی ما هستند
**********
بجای آنکه فکر کنیم که چرا گل ها خوار دارند به آن فکر کنیم که چرا خوارها گل دارند
**********
نه طوطی باش که گفته دیگران را تکرار کنی و نه بلبل باش که گفته خود را هدر دهی
سعید نفیسی
**********
یا چنان نمای که هستی، یا چنان باش که می نمایی
«بایزید بسطامی»
**********
خوشبختی از آن کسی است که در پی خوشبختی دیگران باشد. زرتشت
**********
اگر سخن چون نقره است، خاموشی چون زر پربهاست. لقمان
**********
مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز
ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست…
**********
لقمان حکیم در توصیه به فرزندش اظهار نمود
فرزندم! دل بسته به رضاى مردم و مدح و ذم آنان مباش؛
زیرا هر قدر انسان در راه تحصیل آن بکوشد،
به هدف نمى رسد و هرگز نمى تواند رضایت همه را به دست آورد
سنگ رسوبی به سنگی گفته میشود که بر اثر ته نشین شدن مواد داخل آب به وجود میآید. رودها مقدار زیادی مواد را با خود به دریاها و دریاچهها میبرند. این مواد به دلیل سنگینی به ته دریا میروند. روی هم قرار میگیرند و پس از سفت شدن سنگهایی را به وجود میآورند که به آنها سنگهای رسوبی گفته میشود.
سنگهای رسوبی لایهلایهاند که رنگ یا جنس هر لایه با لایه دیگر متفاوت است. ریگ، شن و سنگهای آهکی نمونههایی از سنگهای رسوبی هستند. سنگهای رسوبی تقریباً تمام سطح قارهها را پوشش میدهند ولی به طور کلی 8% از کل سنگهای پوسته را در بر میگیرند. سنگهای رسوبی فقط لایه نازکی روی پوسته هستند.
سنگهای رسوبی در ادوار گذشته زمینشناسی در محیط های طبیعی متفاوتی که امروزه وجود دارد، رسوب کردهاند. مطالعه این محیط های عهد حاضر و رسوبات و فرآیندهای آنها به درک بیشتر معادل قدیمی آنها کمک میکند. دلایل زیادی برای مطالعه سنگهای رسوبی وجود دارد زیرا ارزش اقتصادی کانیها و مواد موجود در آن ها کم نمیباشد. سوختهای نفت و گاز از پختگی مواد آلی در رسوبات مشتق شده و سپس این مواد به یک سنگ مخزن مناسب، که عمدتاً یک سنگ رسوبی متخلخل است، مهاجرت میکند.
ذغال، سوخت فسیلی دیگری است که البته در توالیهای رسوبی نیز وجود دارد. روشهای رسوبشناسی و سنگشناسی به طور گسترده در پیجویی ذخایر جدید این منابع سوختی و سایر منابع طبیعی مورد استفاده قرار میگیرد. سنگهای رسوبی بیشتر آهن، پتاس، نمک و مصالح ساختمانی و بسیاری دیگر از مواد خام ضروری را تأمین میکنند. محیط ها و فرآیندهای رسوبی و جغرافیای قدیمی و آب و هوای قدیمی، همگی را میتوان از مطالعه سنگهای رسوبی استنباط کرد. اینگونه مطالعات به شناسایی و در تاریخ زمین شناسی زمین کمک فراوانی میکند. سنگهای رسوبی حاوی زندگی گذشته زمین، به فرم فسیلها هستند که اینها مفاهیم اصلی انطباق چینه شناسی درفازوزوئیک میباشند.
مطالعه سنگهای رسوبى از نظر مشخصات ساختى، بافتى و ترکیب شیمیایى آنها، اولین بار در سال 1879 توسط سوربى انگلیسى انجام گرفت. وی مطالعه سنگهای رسوبى در مقاطع نازک را براى اولین بار ابداع نمود. بعدها در 1899، کایوى فرانسوى پارهاى از مشخصات میکروسکوپى و مشخصات ماکروسکوپى بعضى از سنگهای رسوبى در کشور فرانسه را، به صورت مصور تشریح و تفسیر کرد. از آن تاریخ به بعد، به پیروى از کایو، بررسی سنگهاى رسوبى و کوشش اکثر سنگشناسان، عمدتاً بر کانیشناسى و تشخیص کانىهاى تشکیل دهنده این سنگها متمرکز گردید، که در این میان ماسهسنگها و رسوبات ماسهاى و از میان کانىها هم، کانیهاى سنگین (داراى وزن مخصوص بیش از 85/2) بیشتر مورد توجه قرار گرفتند.
در سال 1919، ونت ورث آمریکایى براى سنجش اندازه ذرات و دانههاى تشکیل دهنده رسوبات تخریبى مقیاسى ارائه داد و به کمک مقیاس ونت ورث، مطالعه دانه سنجى و تجزیههاى کمى و مکانیکى رسوبات بر مبناى اندازه دانـهها و فراوانى آنها میســـر گردید. ســـرانجام در ســـال 1933، آدن و کرمبـــــاین، مقیاسهاى جدیدترى براى اندازهگیرى دانههاى رسوبى ارائه دادند و در مکانیسم تجزیههاى مکانیکى رسوبات تخریبى، تسهیلات زیادترى ایجاد کردند. امروزه هم، مقیاسهاى اندازهگیرى متداول براى مطالعات رسوبشناسى و سنگهاى رسوبى، به نام همین افراد معروف بوده و مورد استفاده سنگشناسان و رسوبشناسان قرار دارد.
سنگهای رسوبی بر اساس منشأ و نحوه تشکیل به 4 دسته رسوبات سیلیس آواری، رسوبات بیوشیمیایی و عالی، رسوبات شیمیایی و رسوبات آذر آواری تقسیم می شود.
1- رسوبات سیلیس آوارى
رسوبات سیلیس آوارى آنهایى هستند که از خرده سنگهاى قبلى، که توسط فرآیند فیزیکى حمل و رسوب کردهاند، تشکیل شدهاند. این گروه شامل سنگهای کنگلومرا، ماسهسنگ، گلسنگها و ... مىباشد.
2- رسوبات بیوشیمیایی و آلی
این رسوبات بیشتر منشأ بیوژنیکى، بیوشیمیایی و آلى دارند و شامل سنگهای آهک، چرت، زغال و شیل نفتی است.
3- رسوبات شیمیایى
این رسوبات منشأ شیمیایى دارند و شامل تبخیریها، سنگ های آهن دار مىباشند.
4- رسوبات آذر آوارى
رسوبات آذر آوارى رسوباتى هستند که عمدتاً از دانههایى با منشأ آتشفشانی تشکیل شدهاند.
سنگهای آذرین زمانی تودهای داغ و مذاب را به نام ماگما تشکیل میدادهاند که سرد شدن تدریجی ماگما، آنها را به سنگ سخت و جامد تبدیل کرده است. گدازههایی که از دهانهی آتشفشان فوران کرده و بر سطح زمین جاری میشود، به سرعت سرد و سخت شده و سنگی آذرین را به وجود میآورد. سنگهای آذرین از سرد شدن مستقیم ماگما ایجاد میشوند. این ماگما انواعی دارد که باعث ایجاد تنوعی از سنگهای آذرین میشود.
هرچه از سطح زمین به سمت مركز آن حركت کنیم دما بیشتر میگردد و همین امر سبب میشود که در لایههای مركزی زمین دما در حدی باشد كه سنگها ذوب شوند؛ اما با توجه به فشار زیادی كه لایههای فوقانی به لایههای مركزی زمین وارد میکنند در این لایهها سنگ هرچند دارای دمای بسیار بالایی هستند ولی كاملاً ذوب نمیشود! فقط در بعضی از قسمتها فشار كم میگردد، دمای بالا باعث ذوب سنگها و تشكیل مادهای نسبتاً مذاب و روان با ویسكوزیته بالا میشود.
این ماده مذاب كه به آن ماگما میگویند، برای كاهش فشار شروع به حركت به سمت لایههای بالایی نموده و آرامآرام از دمای آن كاسته میشود و با مرور زمان دمای آن تا حدی كاهش مییابد كه دوباره منجمد میگردد. هرچه ماگما به سطح زمین نزدیك تر میگردد سریعتر سرد میشود. ماگما ممکن است از راه شکافها و سوراخها به سطح پوسته راه یابد. ماگما عمدتاً از سطح پوسته بیرون نمىزند و به آهستگى و طى سالها سرد مىشود و سنگهاى آذرین درونى را مىسازد.
به ماگمایى که از دهانهى آتشفشان بیرون مىآید و به سطح زمین مىرسد، گدازه گویند. همهى حجم گدازهایى که به سطح زمین مىآید، به حالت مذاب نیست و قطعههاى ذوب نشدهى سنگ و کانىهاى بلورى را نیز در خود دارد. گدازه طى چند روز سرد مىشود و سنگهاى آذرین بیرونى را مىسازد. هرچه ماگما كندتر سرد شود بلورهای درشتتری را تشكیل داده و سخت تر خواهد بود.
در حقیقت هرچه ماگما آرامتر سرد شود، کانیها فرصت پیدا میکنند که متبلور شوند و هنگامی که ماگما سریع سرد میشود دیگر کانیها فرصت متبلور شدن ندارند و خیلی کوچک میمانند. با این تفاسیر سنگهای آذرینی که دارای کانیهای درشت هستند در درون زمین شکلگرفتهاند و سنگهای آذرینی که دارای کانیهای ریز هستند در بیرون زمین تشکیلشدهاند.
بر این اساس سنگهای آذرین را به دو گروه اصلی درونی و بیرونی تقسیمبندی میکنند. برای مثال شکل مقابل تصویر میکروسکوپی از سطح یک سنگ آذرین درونی است. همان طور که میبینیم کانیهای تشکیلدهنده درشت هستند که در زمینهی سنگ قرارگرفتهاند. به زمینهی سنگ آذرین که کانیها در آن قرار میگیرند، ماتریکس سنگ میگویند.
ماگما یک ترکیب سیلیکاته با اندکى اکسیدهاى فلزى، بخار آب و مواد گازى است.
سنگهاى آذرین را بر پایهى درصد این مواد در سه گروه گرانیتى (اسیدى)، بازالتى (بازى) و آندزیتى (میانه) جاى مىدهند.
سنگهاى آذرینى مانند ریولیت و داسیت را که محتواى سیلیس آنها بالاست، یعنى بیش از 63 درصد SIO2 دارند، از گروه سنگهاى آذرین اسیدى به شمار مىآورند.
سنگهاى آذرینى مانند آندزیت که بین 52 تا 63 درصد SIO2 دارند، از سنگهاى آذرین میانه به شمار می آورند.
سنگهایى مانند بازالت و گابرو را که محتواى سیلیسى کمترى دارند، از سنگهاى آذرین بازى هستند.
برخى از سنگهاى آذرین، مانند پریدوتیت را که محتواى سیلیسى آنها بسیار پایین است، فرابازی میدانند.
سنگهای اسیدی از ماگمای اسیدی و سنگهای بازی از ماگمای بازی و همچنین سنگهای آندزیتی از ماگمای آندزیتی تشکیل میشوند.
در حقیقت ماگما همان طور که از داخل زمین بالا میآید با توجه به دما و فشارش کانیهایی در آن تشکیل میشوند که جنس ماگما و جنس سنگ متشکل از آن را تعیین میکنند.
در اوایل دهه 1900 نورمن. ل. باون و همکارانش در آزمایشگاههای ژئوفیزیکی واشنگتن شروع به مطالعات تجربی به منظور شناسایی ترتیب تبلور کانیهای سیلیکاته رایج از ماگما کردند.
آنها از طریق این آزمایشها نشان دادند که چرا انواع مشخصی از کانیها باهم یافت میشوند و تعدادی دیگر هیچوقت در کنار یکدیگر پیدا نمیشوند؟ مثلاً هیچگاه کانی کوارتز کنار اولیوین یافت نمیشود!
نتایج مطالعات آنها منجر به کشف سری باون شد که به صورت زیر است:
بر اساس سری باون یک سنگ فوق بازی باید به وفور دارای کانی اولیوین باشد و یک سنگ اسیدی مانند گرانیت باید دارای کوارتز فراوان باشد. همچنین با توجه به سری باون درمییابیم که کدام کانی در چه دمایی تشکیل میشود.
مثلاً پیروکسنها و آمفیبولها در دماهای بالا و متوسط تشکیل میشوند پس عمق تشکیل آنها نیز بالا بوده است. نوع کانیهای سنگهای آذرین کاملاً بستگی به ترکیب شیمیایی این سنگها دارد.
چنانکه سنگهای پرسیلیس به علت وفور کوارتز و فلدسپات، ظاهری روشن داشته و سنگهای کم سیلیس به علت وفور کانیهای آهن و منیزیم دار رنگ تیرهتر از خود ظاهر میسازند.
سنگهای آذرین بر اساس ماگما و ترکیب شیمیایی به گروه های اصلی زیر طبقهبندی میشوند:
1. خانوادهى گرانیت- ریولیت
گرانیت از شناختهشدهترین سنگهاى آذرین درونى است که فراوانى و زیبایى آن پس از صیقل یافتن، باعث شده که در معمارى مورد توجه باشد. نام این سنگ از واژهى لاتین گرانوم به معناى دانهى گندم گرفته شده است، زیرا بیشتر کانىهاى آن به اندازهى دانهى گندم است. بیشتر از فلدسپات پتاسیمدار، پلاژیوکلاز سدیمدار و کوارتز درست شده است.
ریولیت از نظر نوع کانىها با گرانیت تفاوت زیادى ندارد و در واقع گرانیتى می باشد که بیرون از پوستهى زمین پدید مىآید؛ ریولیتها رنگ روشنى دارند.
گرانودیوریت یکى از فراوانترین سنگهاى آذرین درونى است که از نظر کانیشناسی، در میانهى سنگهاى گرانیتى و دیوریتى جاى مىگیرد. این سنگ در ایران فراوان است و بیشتر به رنگ روشن دیده میشود.
دیوریتها سنگهایى هستند که بیشتر از فلدسپات پلاژیوکلاز سرشار از کلسیم درستشدهاند. این سنگها اغلب کوارتز ندارند، اما گاهى اندکى کوارتز و فلدسپات پتاسیمدار نیز در ساختمان آنها دیده مىشود. کانىهاى تیره رنگ دیوریتها اغلب آمفیبول، پیروکسن و بیوتیت است.
گابروها سنگهاى تیره با چگالى به نسبت بالا هستند که بیشتر از پیروکسن و پلاژیوکلاز کلسیمدار درستشدهاند. البته، ممکن است اندکى الیوین نیز در آنها دیده شود. بازالت همانند بیرونى گابرو است. بازالت و گابرو 75 درصد سنگهاى آذرین پوستهى زمین را مىسازند.
پریدوتیت سنگى بسیار بازى است که بیشتر از کانىهاى آهن و منیزیم دار درست شده است. پریدوتیتها چگالى بالایى دارند و رنگ آنها تیره است. الیوین فراوانترین کانى پریدوتیتهاست.
این گروه از سنگها، سنگهای ثانویه هستند که از دگرگون شدن دیگر سنگها تشکیل میشوند. عامل دگرگونی میتواند فشار لایههای بالایی، گرما، اثر سیالها و جانشینی باشد. به طور كلی میتوان گفت كه اگر سنگهای آذرین ، رسوبی و یا حتی دگرگونی مدت زیادی در اعمــاق زمیــن بماننـد، بدون آنكه ذوبشده یا خـُــرد شـوند، در اثر فشار و گرمای زیادی كه بر آنها وارد میشود، تغییر پیدا میکنند. این سنگها مانند آجر پخته شده و شکل قبلی خود را از دست میدهند، به طوری كه دیگر شباهتی به سنگهای اولیه ندارند؛ سنگهایی كه بدین گونه تشكیل میشوند، به سنگ دگرگونی یا دگرگونشده موسوماند.
از جمله سنگهای دگرگونی میتوان ماربل، گنــایس، سنگ لوح، كوارتزیت و الماس را نام برد. از آنجایی كه این سنگها در زیرزمین و دور از چشم ما و در زمانی بسیار طولانی به وجود میآیند، مطالعه روی آنها كمی دشوارتر از مطالعه سنگهای آذرین و رسوبی است. با این وجود، مطالعات بسیاری در مورد انواع سنگهای دگرگونی و نحوه تشكیل آنها صورت گرفته است.
جورج بارو با بررسی زمینشناسی سنگهای دگرگونی در اسکاتلند، نشان داد که سنگهای دگرگونی این مناطق یک تغییر تدریجی در بافت و ترکیب کانیشناسی دارند و نتیجه این مطالعات باعث کشف زون دگرگونی تدریجی گردید. بررسی زون های مختلف کانیهای دگرگونی در نواحی مختلف توسط تیلی (1925)، هارکز (1932) و بارس (1936) صورت گرفت ولی در هیچکدام از این مطالعات مسئله پیوند بین فرایندهای زمینشناسی و فرایندهای دگرگونی تدریجی به دقت مورد نظر قرار نگرفت.
دگرگونی دینامیکی یا دگرگونی کاتاکلاستیک:
دگرگونی مجاورتی یا دگرگونی حرارتی:
دگرگونی مجاورتی در نزدیکی تودههای نفوذی رخ میدهد. دگرگونی مجاورتی با دمای بالا همراه است و این گرما از تودههای نفوذی حاصل میشود. از آنجایی که محدوده کوچکی از اطراف توده نفوذی تحت تأثیر قرار میگیرد، دگرگونی مجاورتی محدود به یک زون کوچک است که به آن هاله دگرگونی گفته میشود. خارج از محدوده هاله دگرگونی، دگرگونی اتفاق نمیافتد.
دگرگونی ناحیهایی:
این نوع دگرگونی در محدوده وسیعی اتفاق میافتد و میزان تغییر شکل در آن بسیار است؛ بنابراین، دگرگونی ناحیهایی سبب تشکیل شدن سنگهای دگرگونی با فولیاسیون بالا میشود. این سنگها شامل اسلیت ها، شیست ها و گنیس ها هستند. به عنوان مثال، زمانی که صفحهی دو قاره با یکدیگر برخورد میکنند، فشاری بر سنگها وارد میشود. سنگهای دگرگونی ناحیهایی در مرکز مناطق کوه زایی تشکیل میشوند. فشار باعث چینخوردگی شده و سبب افزایش ضخامت پوسته میگردد. چینخوردگی و ضخیم شدگی سنگها، آنها را به سمت اعماق با فشار و دمای بالا سوق میدهد.
دگرگونی انباشتی یا دگرگونی استاتیک:
دگرگونی زیر کف اقیانوسها دگرگونی هیدروترمال یا دگرسانی هیدروترمال:
این نوع دگرگونی نتیجه جریان سیالهای داغ و فعال شیمیایی در داخل سنگهاست و باعث دگرگونی درجه پایین و تشکیل شدن سرپانتین و اسکارن میشود.
دگرگونی اصابتی یا دگرگونی ضربهای:
این نوع دگرگونی زمانی اتفاق میافتد که شهابسنگها با سرعت بالای خود به سنگها برخورد میکنند و باعث شوک حرارتی و فشاری شدید در سنگ میشوند.
سنگ ماربل:
سنگ ماربل بر اثر دگرگون شدن سنگ آهک یا دولومیت ایجاد میشود. ماربل اغلب دارای بلورهای درشت است که وجه تمایز آن با سنگهای کربناتی رسوبی می باشد. کانی اصلی تشکیلدهندهی اغلب ماربلها، کلسیت است؛ البته دارای کانیهایی مانند کوارتز، گرافیت، هماتیت، لیمونیت، پیریت و چند كانی دیگر نیز هستند. در ایران، در برابر کلمه ماربل به اشتباه از واژه مرمر استفاده میشود. در حقیقت ماربل یک سنگ دگرگونی است، اما سنگی که برای تجارت در ایران به عنوان مرمر شناخته میشود معادل واژه اونیکس ماربل بوده و عبارت است از یک سنگ لایه لایه نیمه شفاف و ریزبلور (متشكل از کلسیت).
سنگ لوح:
کوارتزیت:
کانی اصلی این سنگ را کوارتز تشکیل میدهد. گاهی اوقات به طور ناچیز میکا، فلدسپات، آپاتیت و گارنت نیز در آن دیده میشود. رنگ کوارتزیت معمولاً سفید و اگر ناخالصی داشته باشد، رگههایی از خاکستری در آن دیده میشود، که معمولاً ناشی از دگرگون شدن ماسهسنگهای کوارتزیتی است. این سنگ از مقاومت نسبتاً خوبی برخوردار بوده و جهت استفاده برای کف و پله، به کار میآید.
تعریفی از آبهای کارستی (سازندهای سخت)
در کل منابع آب زیرزمینی در دو نوع محیط یافت می شوند. یکی در محیط های آبرفتی- همان محیط هایی که کشاورزان چاه های خودشان را در آنجا حفر می کنند- که از نظر هیدرولیکی و اکتشاف یک محیط شناخته شده ای است. دومی در محیط سازندهای سخت است. محیطی که به شکل سنگ و شن می باشد و از نظر هیدرولیکی و مسایل فنی با آبهای آبرفتی کاملاً تفاوت دارد. در مجموع و در اصطلاح فنی، به پدیده خوردگی و انحلال توده سنگهای کربناته (آهک و دولومیت) کارست گفته می شود. البته این پدیده در سایر سنگهای انحلال پذیر مانند سولفاته و کلروره نیز اتفاق می افتد.
سازندهای سخت حدود 10 درصد سطح ایران را می پوشانند و حجم بهره برداری از آنها نیز کمتر از یک چهارم از بهره برداری کل آبهاست؛ یعنی کمتر از 25 درصد از کل آبهای زیرزمینی که مورد بهره برداری قرار می گیرد، مربوط به منابع آب کارستی است.
**تقریباً آب شرب بیشتر شهرهای بزرگ که در نیمه جنوبی ایران واقع هستند، از منابع آب سازندهای سخت تأمین می شود. به عنوان مثال بیشترین حجم آب مورد استفاده شهرستان شیراز منابع آب کارستی است.
**کشورهایی مثل آمریکا، چین و ترکیه بالاترین درصد کارست را دارند، با این حال واژه کارست برای اولین بار از سوی کشورهای اروپای شرقی مطرح شده است، در واقع کشورهای شرق قاره سبز به منابع آب کارست وابسته هستند و حجم عمده آب مصرفی شان از این منابع تأمین می شود. دلیلش هم این است که علاوه بر حجم زیاد بارندگی در این کشورها، از سازندهای آهکی خوبی که پدیده انحلال در آنها اتفاق افتاده برخوردارند. علاوه بر این، کشورهای اروپای غربی هم بهره برداری زیادی از آبهای کارستی می کنند.
**کیفیت منابع آب کارستی بسیار بالاست و دچار آلودگی نیستند. در حالی که آبهای سطحی گاهی اوقات آلوده می شوند، بنابراین کشورهای اروپایی برای استفاده شرب و صنعت از آبهای کارستی استفاده می کنند.
**بزرگترین مشکل برای بهره برداری از آب این منابع، بحث اکتشاف است. همان طور که اشاره شد، محیط کارست محیط پیچیده ای می باشد. مثل آبرفت نیست که براحتی تشخیص بدهیم که در کدام قسمتش سفره های آب زیرزمینی خوبی وجود دارد. محیط سازندهای سخت بسیار ناهمگون است. شما ممکن است در جایی چاه حفر کنید و به آب خوبی برخورد کنید و در جایی دیگر چنین اتفاقی نیفتد، به همین خاطر اکتشاف و تعیین محل حفر چاه مهمترین مشکل ما در این زمینه به شمار می رود، اما از لحاظ فنی و تجهیزات مشکل خاصی نداریم.
**بخشی از آبهای کارستی را باید با حفاری استحصال کرد، اما بخشی دیگر از آنها به صورت چشمه در سطح ظاهر می شود که به حفاری نیاز ندارد و فقط باید آنها را توسط شبکه های مختلف انتقال داد. قسمتی از این آبها هم که وارد رودخانه ها شده و پشت سدها ذخیره می شود. در ایران آبشارها، حوضچه ها و غارهای بسیار زیبایی مثل غار علی صدر وجود دارد که قابلیت جذب گردشگر را دارند و می توان با سرمایه گذاری مناسب، از آنها سود برد.
تصاویری از غار علیصدر شهرستان کبودراهنگ در استان همدان
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
جیپیاس یا سیستم موقعیتیاب جهانی (Global Positioning Systems)، یک سیستم راهبری و مسیریابی ماهوارهای است که از شبکهای با حداقل ۲۴ ماهواره تشکیل شده است. این ماهوارهها به سفارش وزارت دفاع ایالات متحده ساخته و در مدار زمین قرار داده شدهاند. جیپیاس در ابتدا برای مصارف نظامی تهیه شد ولی از سال ۱۹۸۰ استفاده عمومی آن آزاد و آغاز شد.
خدمات این مجموعه در هر شرایط آب و هوایی و در هر نقطه از کره زمین در تمام شبانهروز در دسترس است و استفاده از آن رایگان است.
سیستم تعیین موقعیت جهانی GPS متشکل از 24 ماهواره است که درارتفاع 20000 کیلومتری ازسطح زمین قراردارند ودر 6 مدار که هرمدار 4 ماهواره قرارداد وبا زاویه میل 55 درجه وپر یود ساعتی 12 ساعته درگردشند .
هرماهوارهGPS دوموج با دو فرکانس درباند امواج الکترومغناطیسی (L1, L2 ) ارسال می کند موج L1 با فرکانس1575 MHZ و موج L2 با فرکانس1227 MHZ می باشد.
ماهوارههای جی پی اس
۲۴ عدد ماهواره جیپیاس در مدارهایی بفاصله ۲۴۰۰۰ هزار مایل از سطح دریا گردش میکنند. هر ماهواره دقیقاً طی ۱۲ ساعت یک دور کامل بدور زمین میگردد. سرعت هریک ۷۰۰۰ مایل بر ساعت است. این ماهوارهها نیروی خود را از خورشید تأمین میکنند. همچنین باتریهایی نیز برای زمانهای خورشید گرفتگی و یا مواقعی که در سایه زمین حرکت میکنند بههمراه دارند. راکتهای کوچکی نیز ماهوارهها را در مسیر صحیح نگاه میدارد. به این ماهوارهها NAVSTAR نیز گفته میشود.
در اینجا به برخی مشخصههای جالب این سیستم اشاره میکنیم:
* اولین ماهواره جیپیاس در سال ۱۹۷۸ یعنی حدود ۳۵ سال پیش در مدار زمین قرار گرفت.
* در سال ۱۹۹۴ شبکه ۲۴ عددی NAVSTAR تکمیل گردید.
* عمر هر ماهواره حدود ۱۰ سال است که پس از آن جایگزین میگردد.
* هر ماهواره حدود ۱۰۰۰ کیلوگرم وزن دارد و طول باتریهای خورشیدی آن ۵.۵ متر است.
* انرژی مصرفی هر ماهواره، کمتر از ۵۰ وات است.
به كليه اراضي طبيعي كه داراي پوشش گياهي خودرو بوده و بتواند علوفه مورد نياز دامها را در فصل چرا تأمين نمايند مرتع گفته ميشود. مراتع در تأمين نيازهاي علوفهاي دامها، تغذيه سفرههاي آب زيرزميني، بهرهبرداري از محصولات فرعي مرتعي، تصفيه و تلطيف هوا، جلوگيري از فرسايش خاك و بروز سيل، تأمين نيازهاي حيات وحش و جنبههاي تفرجگاهي اهميت دارند.
كشور ما با برخورداري از 90 ميليون هكتار عرصههاي مرتعي، يكي از 8 كشور داراي غنيترين فلور گياهي در جهان است. بنابراين حفاظت، احياء، اصلاح و بهرهبرداري بهينه از مراتع در قالب مديريتي صحيح و كارآمد و در راستاي توسعه پايدار ضرورت دارد كه تنها از طريق علم و هنر مرتعداري (Range Management) ميسر است.
مراتع خود در بستر حوزههاي آبخيز واقع شدهاند و حوزه آبخيز (Watershed) به محدودهاي طبيعي كه داراي يك زهكش اصلي باشد و در مواقع بارندگي آب تمام آبراههها به درون اين زهكش (رودخانه يا مسيل) وارد شده و در نهايت از نقطه مشخصي تحت عنوان خروجي حوزه تخليه ميگردد، اطلاق ميگردد.
توانمندیهای رشته مهندسی منابع طبیعی - مرتع و آبخیزداری
دانشجویان این رشته به توانمندیهای متعددی دست خواهند یافت. به عنوان مثال، این که حد چرای دام در یک مرتع کجاست و تعامل این موضوع با عرصه كشاورزی در این مرتع باید چگونه باشد؟ و یا چگونه می توان از عوارض و آسیب سیلاب و خشكسالی، جلوگیری كرد، اداره مراتع و آبخیزهای کشور و بهره برداری صحیح از منابع تولید علوفه برای تولیدات دامی بیشتر و جلوگیری از فرسایش در حوزه های آبخیز اعم از بادی، آبی و سیلابی که سبب هدر رفتن خاک و پر شدن مخازن سدها و پیشروی شنهای روان می شود، تقویت پوشش گیاهی، اصلاح آبراههها و جلوگیری از فرسایش خاك از دیگر توانمندی های دانش آموختگان این رشته است.
با سلام